Saytların hazırlanması barədə axtarış edəndə qarşınıza əsasən agentliklərin reklam səhifələri çıxır: "sərfəli qiymət", "qısa müddət", "pulsuz domen". Mən 2014-cü ildən saytlar və veb platformalar hazırlayıram: ilk iki ildə reklam agentliyində 28 sayt, sonra internet mağazalar, portallar və dövlət qurumları üçün sistemlər. Bu yazıda sayt hazırlanmasını mühəndis gözü ilə izah edirəm: hansı sayt növləri var, iş hansı mərhələlərdən keçir, texnologiya necə seçilir, qiymət və müddət nədən asılıdır və sayt sifarişi verəndə müqavilədə nəyi mütləq tələb etməlisiniz.
Saytların hazırlanması nədir? Qısa cavab
Saytların hazırlanması biznesin məqsədini işləyən veb sayta çevirmək prosesidir: tələblərin toplanması, strukturun və dizaynın qurulması, proqramlaşdırma, test, serverə yerləşdirmə və saytın Google-da tapılması üçün ilkin SEO. Nəticə yalnız gözəl səhifələr deyil, həm də idarəetmə paneli, domen və hosting, təhlükəsizlik, analitika və buraxılışdan sonrakı dəstəkdir.
Veb sayt nədir sualının sadə cavabı isə belədir: veb sayt internetdə öz domen ünvanı (məsələn, sirket.az) altında açılan, bir-birinə keçidlərlə bağlı səhifələr toplusudur. Onu istənilən adam telefonun və ya kompüterin brauzerindən aça bilər, sahibi isə məzmunu idarəetmə panelindən dəyişir.
Ən çox rastlaşdığım yanlış təsəvvür saytın "bir dəfə hazırlanıb bitən" iş olmasıdır. Əslində buraxılış günü saytın həyatının başlanğıcıdır. Təkərevi.az üzərində 2014-cü ildən işləyirəm və sayt bu gün də inkişaf etdirilir.
Sayt növləri: landing, korporativ sayt, internet mağaza, veb tətbiq
Sayt yaratmaq qərarına gələndə ilk sual "neçəyə?" yox, "hansı sayt?" olmalıdır. Növ seçimi həm texnologiyanı, həm müddəti, həm də büdcəni müəyyən edir.
| Növ | Kimin üçün | Tipik funksiyalar | Nisbi mürəkkəblik |
|---|---|---|---|
| Landing səhifə | Tək məhsul, kampaniya, tədbir | Bir səhifə, müraciət forması, analitika | Aşağı |
| Korporativ (vizit kart) sayt | Şirkət, klinika, hüquq bürosu, xidmət biznesi | Xidmətlər, portfolio, xəbərlər, əlaqə, 2–3 dil | Aşağı–orta |
| İnternet mağaza | Məhsul satan biznes | Kataloq, filtr, səbət, onlayn ödəniş, sifarişlərin idarəsi, 1C və ya anbar inteqrasiyası | Orta–yüksək |
| Veb tətbiq, portal | Platforma, şəxsi kabinet, daxili sistem | İstifadəçi hesabları, rollar, hesabatlar, API, real vaxt funksiyaları | Yüksək |
Landing səhifə
Bir məqsədə xidmət edən bir səhifə: müraciət toplamaq, tədbirə qeydiyyat, yeni məhsulun təqdimatı. Reklam kampaniyası üçün yaxşıdır, amma SEO baxımından məhduddur: bir səhifə onlarla fərqli axtarış sorğusuna cavab verə bilməz.
Korporativ sayt
Şirkətin internetdəki ofisi: kimsiniz, nə edirsiniz, sizə niyə etibar etmək olar və sizinlə necə əlaqə saxlamaq olar. Hər xidmətin ayrıca səhifəsi olmalıdır, çünki Google hər sorğuya konkret bir səhifə göstərir. Azərbaycanda korporativ sayt adətən iki və ya üç dildə olur və dillərin düzgün qurulması ayrıca iş tələb edir.
İnternet mağaza
E-ticarət mənim əsas sahələrimdən biridir. İnternet mağaza sadəcə "səbəti olan sayt" deyil: məhsul kataloqu, qalıqlar, qiymət siyasəti, ödəniş sistemləri, çatdırılma, sifariş statusları, çox vaxt da 1C və ya anbar proqramı ilə inteqrasiya. Mağazanın gəliri isə birbaşa kataloqun Google-da necə indekslənməsindən asılıdır.
Veb tətbiq və portal
İstifadəçinin hesabına daxil olub iş gördüyü sistemlər: şəxsi kabinet, ERP/CRM, təhsil platforması, elan portalı. Burada əsas iş səhifələrdə yox, arxa tərəfdə gedir: verilənlər bazasının dizaynı, icazələr, inteqrasiyalar, yüklənmə altında sürət. Belə layihələrdə hazır sayt konstruktoru praktiki olaraq işə yaramır.
Sayt necə hazırlanır: 5 mərhələ
Hər layihədə eyni ardıcıllıqla işləyirəm. Mərhələlərin adı agentlikdən agentliyə dəyişə bilər, amma hər birinin sonunda əlinizdə konkret nəticə olmalıdır. Nəticə yoxdursa, mərhələ də yoxdur.
1. Brif və analiz
Məqsədi ölçülə bilən şəkildə müəyyən edirik: sayt müraciət toplamalıdır, onlayn satış etməlidir, yoxsa daxili prosesi avtomatlaşdırmalıdır? Kim istifadə edəcək, hansı dillərdə, rəqiblər kimdir, müştərilər Google-a nə yazır?
Nəticə: yazılı texniki tapşırıq (səhifələrin və funksiyaların siyahısı, inteqrasiyalar, dillər), açar söz xəritəsi və yazılı qiymət təklifi.
2. Struktur və dizayn
Əvvəlcə saytın xəritəsi və səhifələrin sxemləri (wireframe), sonra dizayn. Dizayn ilk növbədə telefon ekranı üçün düşünülür, çünki ziyarətçilərin təxminən yarısı saytı telefondan açır. URL strukturu da bu mərhələdə qərarlaşdırılır: onu sonradan dəyişmək SEO-ya zərər vurur.
Nəticə: sayt xəritəsi, əsas səhifələrin mobil və desktop maketləri (məsələn, Figma-da), təsdiqlənmiş URL strukturu.
3. Proqramlaşdırma
Front-end (istifadəçinin gördüyü hissə), back-end (server tərəfi, verilənlər bazası) və idarəetmə paneli. Kod Git-də saxlanılır, görülən iş mərhələlərlə test serverində göstərilir: siz saytı buraxılışdan xeyli əvvəl görür və yoxlayırsınız.
Nəticə: test serverində işləyən sayt, idarəetmə paneli, inteqrasiyalar (ödəniş, 1C, SMS, xəritə və s.), Git repozitoriyası.
4. Test və işə salma
Formalar, səbət, ödəniş, müxtəlif telefonlar və brauzerlər, sürət və təhlükəsizlik yoxlanılır. Köhnə sayt varsa, köhnə ünvanlardan yenilərinə 301 yönləndirmələr qurulur, əks halda illərlə qazanılmış Google mövqeləri itir. Sonra domen, SSL sertifikatı, server və ehtiyat nüsxələr gəlir.
Nəticə: canlı sayt, HTTPS, yönləndirmə xəritəsi, avtomatik ehtiyat nüsxələr, qəbul aktı.
5. SEO və dəstək
Buraxılışdan sonra sayt Google Search Console-a əlavə olunur, sitemap.xml göndərilir, analitika və hədəflər (müraciət, sifariş) qurulur. Sonrakı aylarda xətalar düzəldilir, yeni funksiyalar əlavə olunur, server və kitabxanalar yenilənir.
Nəticə: Search Console və Analytics sizin hesabınızda, dəstək şərtləri yazılı şəkildə, ilk aylıq hesabat.
Texnologiya seçimi: konstruktor, WordPress yoxsa Laravel
Veb sayt hazırlanmasında texnologiya seçimi zövq məsələsi deyil. Hər alətin öz yeri var və kiçik vizit kart sayt üçün Tilda tamamilə kifayət edə bilər. Bunu müştəriyə açıq demək düzgündür. Müqayisə:
| Konstruktor (Tilda, Wix) | WordPress | Fərdi hazırlama (Laravel) | |
|---|---|---|---|
| Başlanğıc sürəti | Ən sürətli | Sürətli | Daha uzun |
| Dizayn azadlığı | Şablon çərçivəsində | Tema və plaginlərlə | Tam |
| Mürəkkəb məntiq, inteqrasiyalar | Çox məhdud | Plaginlərdən asılı | İstənilən |
| Sürət və SEO nəzarəti | Platformanın imkanı qədər | Plagin çoxaldıqca zəifləyir | Tam nəzarət |
| Təhlükəsizlik | Platformanın məsuliyyətində | Plagin yeniləmələrindən asılı | Kodun keyfiyyətindən asılı |
| Sahiblik | Sayt platformadadır, kodu köçürmək olmur | Kod sizindir | Kod sizindir |
| Nə vaxt uyğundur | Landing, kiçik vizit kart sayt | Bloq, məzmun saytı, sadə mağaza | Mağaza, portal, kabinet, ERP/CRM |
Mənim əsas alətim Laravel-dir (PHP freymvorku). Onu dəbə görə seçmirəm: ödəniş sistemləri, 1C, dövlət e-sənəd sistemləri kimi inteqrasiyalar, rollar və icazələr, növbələr (queue) və keşləmə kimi işlər onda standart şəkildə həll olunur, kod isə illərlə dəstəklənə bilir. Granite.az-ın platforması 7 ildən çoxdur istismardadır və bu müddətdə davamlı inkişaf etdirilir. Oxuduğunuz bu sayt da Laravel üzərindədir.
WordPress-in əsas riski plaginlərdir: hər əlavə funksiya üçün yeni plagin qoyulur, sayt ağırlaşır, yenilənməyən plagin isə təhlükəsizlik boşluğuna çevrilir. Konstruktorların riski sahiblikdədir: sayt platformanın içində yaşayır və gələcəkdə başqa yerə köçmək istəsəniz, çox vaxt sıfırdan başlamalı olursunuz.
2026-cı ildə yaxşı saytda nə olmalıdır
Aşağıdakı siyahını hər layihədə minimum tələb sayıram. Bunlar "əlavə xidmət" deyil, saytın özüdür.
Əvvəlcə mobil versiya
Google saytınızı telefondakı görünüşünə görə qiymətləndirir:
"Google uses the mobile version of a site's content, crawled with the smartphone agent, for indexing and ranking."
Tərcüməsi: "Google indeksləmə və sıralama üçün saytın məzmununun smartfon agenti ilə taranmış mobil versiyasından istifadə edir."
Azərbaycanda da mənzərə budur. StatCounter-in məlumatına görə, 2026-cı ilin avqust ayında internet trafikinin 51,81%-i mobil cihazlardan, 47,83%-i kompüterlərdən, 0,35%-i planşetlərdən gəlib (StatCounter Global Stats). Pay aydan aya dəyişir, son bir ildə mobil trafik 37%-dən 67%-ə qədər tərəddüd edib. Nəticə eynidir: menyu, filtr, səbət və sifariş forması telefonda kompüterdəki qədər rahat işləməlidir.
Sürət: Core Web Vitals
Google-un sürət və vizual stabillik göstəriciləri (Core Web Vitals) üçün hədlər web.dev-də açıq yazılıb:
| Göstərici | Nəyi ölçür | "Yaxşı" həddi |
|---|---|---|
| LCP (Largest Contentful Paint) | Əsas məzmunun yüklənməsi | 2,5 saniyə və ya az |
| INP (Interaction to Next Paint) | Klikə və toxunuşa reaksiya | 200 millisaniyə və ya az |
| CLS (Cumulative Layout Shift) | Səhifənin yüklənərkən "tullanmaması" | 0,1 və ya az |
"a good threshold to measure is the 75th percentile of page loads, segmented across mobile and desktop devices."
Tərcüməsi: "ölçmək üçün yaxşı hədd mobil və desktop cihazlar üzrə ayrıca götürülmüş səhifə yüklənmələrinin 75-ci persentilidir." Sadə dillə: sayt ziyarətçilərin ən azı dörddə üçü üçün bu hədlər daxilində açılmalıdır.
Google bunun sıralamaya təsirini də gizlətmir:
"Core Web Vitals are used by our ranking systems."
Tərcüməsi: "Core Web Vitals bizim sıralama sistemlərimiz tərəfindən istifadə olunur."
HTTPS və təhlükəsizlik
SSL sertifikatı (HTTPS) bu gün seçim deyil, minimumdur. Amma təhlükəsizlik ünvan sətrindəki qıfılla bitmir. Kodu OWASP Top 10 siyahısına əsasən yoxlayıram:
"The OWASP Top 10 is a standard awareness document for developers and web application security."
Tərcüməsi: "OWASP Top 10 developerlər və veb tətbiqlərin təhlükəsizliyi üçün standart maarifləndirmə sənədidir."
Siyahının 2025-ci il versiyasında birinci yerdə giriş nəzarətinin pozulması (Broken Access Control) dayanır. Məsələn, müştəri URL-dəki sifariş nömrəsini dəyişib başqasının sifarişini görə bilir. İnternet mağaza və şəxsi kabinetlərdə bu, ən təhlükəli xətalardandır. Buna admin paneli üçün güclü parol və iki faktorlu giriş, SQL injection-dan qorunma və kitabxanaların vaxtında yenilənməsi əlavə olunur.
SEO bazası
Sayt Google-da tapılmırsa, ona xərclənən pulun böyük hissəsi boşa gedir. Minimum: hər səhifədə unikal title və meta description, oxunaqlı URL-lər, avtomatik yenilənən sitemap.xml, düzgün robots.txt, canonical teqləri, strukturlaşdırılmış məlumatlar (schema.org). Bu barədə ətraflı SEO nədir məqaləmdə yazmışam.
Çoxdillilik və hreflang
Azərbaycanda sayt çox vaxt azərbaycan, rus və ingilis dillərində olur. Hər dil ayrıca URL-də olmalı (/az/..., /ru/..., /en/...) və hreflang teqləri ilə bir-birinə bağlanmalıdır. Mətni JavaScript ilə "yerindəcə" dəyişən dil keçidi Google üçün sadəcə bir dil deməkdir.
Analitika, idarəetmə paneli və ehtiyat nüsxələr
- Analitika: Google Analytics və ya analoqu, Search Console və əsas hədəflərin (zəng, müraciət, sifariş) izlənməsi. Ölçülməyən nəticəni yaxşılaşdırmaq olmur.
- İdarəetmə paneli: məhsulu, qiyməti, mətni və şəkli developer çağırmadan özünüz dəyişə bilməlisiniz.
- Ehtiyat nüsxələr: verilənlər bazası və fayllar avtomatik, başqa serverə köçürülür və bərpası ən azı bir dəfə sınaqdan keçirilir.
Sayt qiyməti nədən asılıdır
"Sayt açmaq qiyməti nə qədərdir?" sualına rəqəmlə cavab verməyəcəyəm, çünki eyni "internet mağaza" adı altında tamamilə fərqli həcmdə işlər təklif olunur. Veb sayt qiymətləri və müddət bu amillərdən asılıdır:
| Amil | Qiymətə və müddətə təsiri |
|---|---|
| Saytın növü | Landing ilə kabinetli portal arasında iş həcmi dəfələrlə fərqlənir |
| Dizayn | Hazır şablon, uyğunlaşdırılmış şablon və ya fərdi dizayn |
| Səhifə və funksiya sayı | Hər yeni forma, filtr, kalkulyator ayrıca işdir |
| İnteqrasiyalar | Onlayn ödəniş, 1C, çatdırılma, SMS, CRM, dövlət sistemləri |
| Dillərin sayı | Hər dil ayrıca mətn, SEO və test deməkdir |
| Məzmun | Mətnləri, şəkilləri, məhsul kartlarını kim hazırlayır |
| Köhnə saytdan köçürmə | Məlumatların, URL-lərin və SEO mövqelərinin qorunması |
| Yüklənmə | Gündə yüz ziyarətçi ilə on minlərlə ziyarətçi fərqli arxitektura tələb edir |
| Dəstək formatı | Birdəfəlik təhvil və ya aylıq texniki dəstək |
Təklifləri müqayisə edəndə yekun rəqəmə yox, iş siyahısına baxın: kim daha ucuzdursa, çox vaxt siyahıdan nəyisə çıxarıb. Soruşun: dizayn fərdidirmi, idarəetmə paneli nələri dəyişməyə imkan verir, SEO bazası daxildirmi, ilk aylarda xətaları kim və hansı müddətdə düzəldir.
Real nəticələr: hazırladığım saytlar və platformalar
Sayt hazırlanması haqqında danışmaq asandır, ona görə sözlərimi öz layihələrimlə təsdiqləyirəm:
- Təkərevi.az (Level Up MMC). Azərbaycanın ilk onlayn təkər mağazası. Saytı və daxili ERP/CRM sistemini sıfırdan qurmuşam, 2014-cü ildən texniki tərəfdaşam. Mağaza 10 ildən çoxdur bazar lideridir, sahənin ən rəqabətli açar sözlərində illərdir Google-un ilk üç nəticəsindədir və orqanik axtarış tək başına ayda 25–30 min AZN satış gətirir. Mağazanın Google Play-də Android tətbiqi də var.
- Granite.az (Granite AZ MMC). E-ticarət platforması, veb CRM, 1C ilə anbar inteqrasiyası, ekspeditorlar üçün sifarişləri real vaxtda izləyən mobil tətbiq və Arduino əsaslı GPS izləmə. 7 ildən çoxdur istismardadır və dəstəklənir.
- Jouwanni.az (2024). Laravel üzərində onlayn ətriyyat mağazası. 2 aylıq SEO kampaniyası sayta gündə 250–300 ziyarətçi gətirdi.
- Dünya Kapoeyra Federasiyası. Üzvlük, Stripe ilə ödənişlər, turnir cədvəlləri, canlı hesab və reytinq sistemi: 100-dən çox ölkə, 10-dan çox interfeys dili. 2024-cü il Avropa çempionatı (Budapeşt) birinci raunddan final nəticələrinə qədər bu platformada keçirildi.
- Yeniemlak.az. Back-end developer kimi çalışdığım daşınmaz əmlak portalı gündə 25 000 ziyarətçiyə çatdı.
- Böyük sistemlər. 17 dövlət qurumu üçün vahid ERP (20 nəfərlik komandaya rəhbərlik etmişəm), 5000-dən çox tələbə üçün e-universitet, gündə 22 milyondan çox tranzaksiya emal edən kredit təşkilatı sisteminin yenidən qurulması.
Granite AZ MMC-nin CEO-su Natiq Quliyev 23 dekabr 2024-cü il tarixli imzalı məktubunda belə yazıb:
"He designed a custom Web CRM that successfully automated our internal processes and improved workflow efficiency."
Tərcüməsi: "O, daxili proseslərimizi uğurla avtomatlaşdıran və iş axınının səmərəliliyini artıran fərdi veb CRM hazırladı."
Layihələrin tam siyahısı layihələr səhifəsindədir, imzalı məktubların skanları isə ana səhifədəki tövsiyələr bölməsində.
Sayt sifarişi: müqavilədə nəyi tələb etməli
Sayt sifarişi verməzdən əvvəl bu siyahını yoxlayın. Hər bəndin arxasında real layihələrdə gördüyüm problemlər dayanır.
- Domen və hosting sizin adınıza. Domen (
.azvə ya.com) sizin şirkətin adına qeydiyyatdan keçməli, hosting hesabı sizin olmalıdır. Podratçı ilə yollarınız ayrılsa, sayt onun əlində girov qalmamalıdır. - Mənbə kodu və tam giriş. Kod Git repozitoriyasında sizə təhvil verilir; server, verilənlər bazası və admin paneli üçün sahib girişi sizdə olur.
- Məzmuna və dizayna hüquqlar. Mətnlər, şəkillər, dizayn faylları kimin mülkiyyətidir, müqavilədə yazılmalıdır. Pullu şrift və fotoların lisenziyası da kimin adına alındığı bəlli olmalıdır.
- Qəbul meyarları. "Sayt hazırdır" nə deməkdir: səhifə və funksiyaların siyahısı, mobil versiya, sürət hədləri, hansı brauzerlərdə yoxlanılacağı.
- Mərhələlər və ödəniş qrafiki. Ödəniş mərhələlərin nəticəsinə bağlanır, "hamısı əvvəlcədən" yox.
- Zəmanət və dəstək. Buraxılışdan sonra hansı müddətdə xətalar pulsuz düzəldilir, sonrakı dəstəyin şərtləri və reaksiya müddəti nədir.
- Analitika və Search Console sizin hesabınızda. Podratçı ora yalnız əlavə istifadəçi kimi qoşulur.
Qırmızı bayraqlar
- Brif və suallar olmadan dərhal qiymət deyilir.
- "Google-da 1-ci yerə zəmanət" vəd olunur. Bunu heç kim dürüst vəd edə bilməz.
- Kod və ya admin girişi "bizim platformadır" deyə verilmir.
- Domen podratçının adına qeydiyyatdan keçir.
- Portfolioda canlı, işləyən saytlar yoxdur, yalnız şəkillər var.
- Test serveri yoxdur və saytı ilk dəfə buraxılış günü görürsünüz.
Tez-tez verilən suallar
Sayt hazırlanması neçə günə başa gəlir?
Növdən və həcmdən asılıdır. Sadə landing səhifə günlərlə və ya bir neçə həftə ilə, inteqrasiyaları olan internet mağaza və ya kabinetli portal isə aylarla ölçülür. Ən çox vaxt aparan hissə çox vaxt proqramlaşdırma yox, məzmunun (mətn, şəkil, məhsul məlumatı) hazırlanması və təsdiqlərdir.
Saytı özüm pulsuz yarada bilərəm?
Bəli, Tilda, Wix və ya WordPress ilə sadə sayt yaratmaq olar və kiçik biznes üçün bu, pis başlanğıc deyil. Amma tam pulsuz olmur: öz domeniniz, ödənişli tarif və ya hosting, ən əsası isə sizin vaxtınız lazımdır. Onlayn satış, inteqrasiya və ciddi SEO lazım olanda bu yolun hüdudları tez görünür.
Veb sayt nədir?
Veb sayt internetdə öz domen ünvanı ilə açılan və keçidlərlə bir-birinə bağlı səhifələr toplusudur. Biznes üçün isə o, müştərinin sizi tapdığı, sizə etibar edib-etməmək qərarını verdiyi və müraciət və ya sifariş etdiyi yerdir.
Hazır şablon yoxsa sıfırdan?
Standart məzmun saytı üçün yaxşı şablon kifayətdir. Biznes prosesiniz özünəməxsusdursa (xüsusi kalkulyator, 1C inteqrasiyası, müştəri kabineti, mürəkkəb kataloq), sıfırdan hazırlama uzunmüddətli perspektivdə daha sərfəli olur, çünki şablonu öz ehtiyacınıza "əyməyə" vaxt və pul getmir.
Saytı kim idarə edəcək?
Gündəlik məzmunu (məhsul, qiymət, xəbər, mətn) idarəetmə panelindən siz və ya əməkdaşınız idarə edir. Texniki tərəf (server, yeniləmələr, ehtiyat nüsxələr, təhlükəsizlik) developerin işidir və bu, dəstək müqaviləsində yazılmalıdır.
Yekun
Saytların hazırlanması dizayn sifarişi deyil, biznesin bir hissəsinin qurulmasıdır: düzgün seçilmiş növ, aydın proses, sizin adınıza olan domen və kod, mobil və sürətli sayt, SEO bazası və buraxılışdan sonrakı dəstək. Yaxşı sayt illərlə işləyib gəlir gətirir, pis sayt isə bir ildən sonra yenidən hazırlanır. Layihəniz üçün texniki məsləhət və ya qiymət təklifi istəyirsinizsə, xidmətlərimlə tanış olun və mənimlə əlaqə saxlayın.